Ülkemizin önemli fay hatlarının üstünde yer alması, başta depremler olmak üzere diğer doğa kaynaklı afetler yanında insan ve teknolojik kaynaklı afetlerin de sıkça yaşanması nedeniyle riski yüksek ülkeler arasında yer almaktadır. Meydana gelen afetler neden oldukları can ve mal kaybının yanında önemli sosyo-ekonomik ve çevresel kayıplara da neden olmaktadır.
Etkileri gün geçtikçe anlaşılan iklim değişikliği nedeniyle afetselliği yüksek olan ülkemizin riskleri de artırmakta ve afetler nedeniyle genel hayatın sık sık kesintiye uğramasına neden olmaktadır.
Yakın tarihte meydana gelen 50.000’in üzerinde vatandaşımızı kaybettiğimiz Kahramanmaraş Merkezli depremler yanında, olası İstanbul Depremi beklentisi toplumsal alanda korku ve sorunları da beraberinde getirmektedir. Sayıları gittikçe artan doğal, insan ve teknoloji kaynaklı afetlere bakıldığında ülkemizin krizler/afetler ülkesi olduğu görülmektedir.
Ülkemize büyük etkiler bırakan Marmara Depremi de yaşanan sorunlar sonrası kamu otoritesi birtakım düzenlemelere yapmıştır. Öncelikle afet yönetiminden sorumlu olan faklı kuruluşları tek çatı altında, Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı altında toplanmıştır.
Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığına; afet ve acil durumlar ile sivil savunmaya ilişkin hizmetlerin ülke düzeyinde etkin bir şekilde gerçekleştirilmesi için gerekli önlemlerin alınması ve olayların meydana gelmesinden önce hazırlık ve risk azaltma, olay sırasında yapılacak müdahale ve olay sonrasında gerçekleştirilecek iyileştirme çalışmalarını yürüten kurum ve kuruluşlar arasında koordinasyonun sağlanması, yurt içinde ve yurt dışında insani yardım operasyonlarının yapılması ve koordine edilmesi ile bu konularda politika önerilerinin geliştirilmesi ve uygulanmasına yönelik hizmetlerin yerine getirilmesi görevleri, verilmiştir.
Başkanlığın, 2019-2023 yıllarını kapsayan stratejik planında; ‘risk yönetimi odaklı, sürdürülebilir kalkınmanın önemini haiz, hizmet sunumunda etkinliğe ve güvenirliliğe özen gösteren, uluslararası düzeyde güçlü ve afet yönetiminde görev alan tüm kurumları etkili bir şekilde koordine eden bir kurum olmayı öngörmektedir’ yer almıştır.
Başkanlığın hem kuruluş amacına hem de stratejik planına bakıldığında; tüm kamu kurum ve kuruluşlara ile afetin her aşamasında koordine sağlanması, olabilecek kayıp ve hasarların en az hasarla atlatılması, gelişen ve değişen şartlara göre politika geliştirilmesi ile afet yönetiminde görev alan tüm kesimlerle etkili iletişim kurulması görevleri öne çıkmaktadır.
1999 yılında meydana gelen deprem sonucunda özellikle afet yönetimi sistemi çerçevesinde olumlu ve önemli gelişmeler meydana gelmiş olmakla birlikte yaşanan gelişmelerin kriz yönetimi sistemindeki karmaşanın devam ettiği, kurum ve kuruluşların kriz yönetimi konusunda nitelikli personel ile yönetim merkezlerini güçlendirilmediği gibi sorunlar görülmektedir.
Yaşanan veya olabilecek afet ve acil durumların etkilerini azaltmaya, önlemeye yönelik olarak verilecek hizmetlerin iki ana kaynağı bulunmaktadır.
Ülkemizde afetlerin çeşitliliğinin artması ve oluşumun sıklığı, kayıp ve hasarların asgari düzeyde atlatılabilmesi için afet çalışmalarında eğitimli insan kaynağının önemi üniversitelerimizin de dikkatini çekmiş, nitelikli işgücünün karşılanarak, afete yönelik hizmetlerin daha iyi karşılanabilmesi ve afet çalışmalarında ki boşluğun giderilmesi için 2005 yılından itibaren ilgili bölümler açılmaya başlamıştır.
Eğitim veren bölümler, kuruluş amaçları öğrenim görenlere afet gerçekleşmeden önce ve sonrasında bilgileri analiz etme, yorumlama ve değerlendirme becerisini kazandırarak bu alanda yeterlilik kazanmış olmaları olarak belirtilmektedir. Bunun yanında meslekî ve bilimsel açıdan ülkemizin ihtiyaç duyduğu nitelikli, bilgili ve donanımlı mezunlar vermeyi amaçladıkları, afet anında düzeni sağlayacak kişileri yetiştirmek prensibi ile eğitim verdiklerini açıklamaktadırlar.
Öneriler
Afet ve acil durum bölümünü seçmek isteyenlere lider ruhlu, soğuk kanlı, ekip çalışmasında başarılı, planlı ve disiplinli olmaları özelliklerine sahip olanların bu bölümleri tercih etmeleri hakkında bilgilendirme yapıldığı görülmektedir. Afet hizmetlerine nitelikli iş gücü olarak katılacakların olağanüstü durumlarda hizmet vereceklerinden kriz yönetiminin ekip işi oluğunu bilecek, olabilecek olaylarda çözüme katkı verebilecek, çaba harcayacak, olarak yetişebilmeleri için işbirliği, yardımlaşma ve iletişim kurma becerisine sahip olmalarına yönelik hususlar da aranılan özellikler arasına dahil edilip eğitimler verilmelidir.
Afet ve acil durumların yönetimleri ile ilgili kuruluşların afetin merkezi koordinasyonu ile sahada yapılan müdahale çalışmalarında edindikleri bilgi birikimi ve tecrübelerini ilgili bölümlerin müfredatına ve krizin merkezi koordinasyonu ile müdahale yönetimlerine katkı vermeleri halinde bu bölümlerde öğrenim görenlerin nitelikli işgücü olarak yetişmelerinde yardımcı olacaktır.
Mümkün olması halinde yılda iki defa (her yarıyılda) farklı üniversitelerde, tarafların tespit ettiği konularda, ilgili bölümler ve kuruluşlarla ortak panel, seminer veya çalıştaylar düzenleyip toplantılar yapılması ve çıktıların ilgili üniversitelerle paylaşım yapılması halinde öğrenim görenlere önemli katkılar verecektir.
Ayrıca, anılan bölümlerde öğrenim görenlerin bilgi birikimini yardımcı olunması ve afet/krizle ilgili kurum, kuruluş ve kişilerin gelişen, değişen güncel bilgilerin paylaşılması amacıyla portal oluşturulup basılı ve e-dergi ile yayınlanması faydalı olacaktır.
Öte yandan eğitim görenlerin stajlarını ilgili kurumlarda yapılabilmesi ve istenilen tecrübenin kazandırılması için teorik eğitimlerin verilerek, karşılıklı işbirliğinin geliştirilmesine yönelik adımlar atılmalıdır. Bu kapsamda oryantasyon planları yapılarak öğrenim gören öğrencilerin ilgili kamu ve kuruluşlarında yapacakları çalışmalar ile düzenlenecek eğitim ve tatbikatlara aktif katılımları sağlanmalı, bilgi ve tecrübe paylaşımına öncelik verilmelidir.
Ayrıca, anılan bölümlerde öğrenim görenlerin bilgi birikimini yardımcı olunması ve afet/krizle ilgili kurum, kuruluş ve kişilerin gelişen, değişen güncel bilgilerin paylaşılması amacıyla portal oluşturulup basılı ve e-dergi ile yayınlanması faydalı olacaktır.
Öte yandan eğitim görenlerin stajlarını ilgili kurumlarda yapılabilmesi ve istenilen tecrübenin kazandırılması için teorik eğitimlerin verilerek, karşılıklı işbirliğinin geliştirilmesine yönelik adımlar atılmalıdır. Bu kapsamda oryantasyon planları yapılarak öğrenim gören öğrencilerin ilgili kamu ve kuruluşlarında yapacakları çalışmalar ile düzenlenecek eğitim ve tatbikatlara aktif katılımları sağlanmalı, bilgi ve tecrübe paylaşımına öncelik verilmelidir.
Bu bölümlerle ilgili bakanlık, kamu kurum ve kuruluşların afet ve acil durum yönetim merkezleri ile olası afetlerde sahada görev yapacak kuruluşların eğitimli işgücünü istihdam edilmek üzere ilan edilen kadroların belli bir oranını bu bölüm mezunlarına ayrılması ve kuruluşlarda görev yapmaları halinde alanlarında nitelikli personel afet/kriz hizmetlerine katkı verecektir.
Afet ve kriz yönetimleri hakkında değişen veya gelişen durumları yakında takip etmek üzere alanlarında başarılı olan öğrencilerin yurtdışına eğitim için gönderilmeleri konusunda yardımcı olunmalıdır. Bu bağlamda; afetten sorumlu koordinatör kuruluş, günümüzde yurt dışı kaynaklı projelerden (AB projeleri) pay alma ve alınan projelerin başarıyla gerçekleştirilmesi yetişmiş donanımlı lisansüstü öğrencilerle mümkün olduğu düşünüldüğünde bu alanda daha fazla geç kalmadan kapsamlı çalışmaları başlatmalıdır.
Deprem uygulama ve araştırma merkezleri yanında afet ve acil durum bölümlerin de mümkün olması halinde yüksek lisans ve doktora yapılması, afet yönetici ve çalışanlarına yönelik eğitimler verilerek afet ve acil durum hizmetleri kariyer meslek haline getirilip sertifikalandırma çalışmaları karşılıklı işbirliği kapsamında yapılmalıdır.
Sonuç;
Afetin ikili yönetim sistemi olan koordinasyon ve müdahale yönetimine yönelik olarak yapılacak faaliyetlerde nitelikli ve donanımlı personelin ayrı bir önemi vardır. Üniversiteler bilimsel bilginin üretildiği alanlar olarak önemli bir kaynak durumundadır. Afetlerin her geçen gün çeşitlenerek etkisini arttırması, olabilecek afetlerin daha az kayıp ve hasarla atlatılmasında duyulan insan ve donanım kaynaklarının afet hizmetlerine katılması, afetlere yönelik hizmetlere önemli katkılar verip artı katma değer sağlayacaktır.
Anılan bölüm öğrencilerine afet ve acil durum yönetim hizmetlerini yürüten ilgili koordinatör kuruluşlar afet/krizin merkezi koordinasyonu ve müdahale saha çalışmalarını ortak yapmaları halinde, öğrenim görenlerin çalışacakları alanların bilgi ve tecrübesine sahip olacaklarından afet/kriz hizmetlerine daha iyi cevap verecek duruma geleceklerdir. Bunun sağlanabilmesi için afet ve acil durum bölümlerinde öğrenim görenlerin alanlarına göre saha tecrübesi ile afet ve acil durum yönetim merkezlerinde koordinasyon yönetimi konularında mesleki gelişimlerinin artırılması, çalışacakları alanlarda ihtiyaç duyacakları bilgi ve deneyimle donatılmaları için gerekli düzenlemeler yapılıp âtıl olan bu potansiyelin afet hizmetlerine dahil olmaları sağlanmalıdır.
